cze
23

Jidysz i hebrajski na gruncie polskim

W XIX wieku w Europie Środkowej na terenach współczesnej Ukrainy, Białorusi, Polski i Litwy (w tzw. Jidyszlandzie) kształtował się jidysz – język wschodnioeuropejskich Żydów. To właśnie tu powstawała też nowoczesna literatura hebrajska oraz jidysz.

Jidyszland rozciągał się od Mazowsza i Warszawy, poprzez Ukrainę i Odessę, aż po Litwę i Mołdawię. Zamieszkująca te tereny populacja żydowska posługiwała się jidysz. To właśnie na tym obszarze w drugiej połowie XIX w. narodziła się nowoczesna literatura pisana w tym języku, za której ojców uznaje się tak wybitnych pisarzy jak m.in. Mendele Mojcher Sforim, Szolem Alejchem i Icchock Lejbusz Perec. Każdy z nich działał na terenach, gdzie dominował inny język (w przypadku dwóch pierwszych był to rosyjski, w przypadku Pereca – polski). Ponadto Jidyszland to kolebka literatury hebrajskiej – stąd pochodziło wielu przyszłych klasyków hebrajszczyzny (Uri Cwi Grinberg, Szmuel Josef Agnon czy Chaim Nachman Bialik).

Warto przypomnieć, że na początku XX wieku Warszawa była największym miastem żydowskim na świecie i ośrodkiem kultury jidysz. To właśnie w polskiej stolicy ukazywały się dzienniki, pisma literackie w języku jidysz, działało tu też wiele grup artystycznych, księgarni i teatrów, rozwijał się nawet przemysł filmowy (najsłynniejszy żydowski film niemy z tego okresu to doskonały Dybuk).

W Warszawie w pierwszej połowie XX wieku oprócz Pereca (na zdj.) mieszkali tacy pisarze  jak autor wyjątkowych powieści i dramatów Szalom Asz, znakomity reporter Israel Joszua Singer oraz jego brat, przyszły noblista Issac Bashevis Singer. Później wielu żydowskich pisarzy stało się pisarzami dwujęzycznymi (np. Maurycy Szymel, Rachela Auerbach czy Debora Vogel). Dla niektórych z nich Polska była ojczyzną. Warto w tym kontekście przypomnieć słowa Asza, który powiedział, że Wisła mówi do niego w jidysz. To stwierdzenie po wojnie sparafrazował Szmuel Lejb Sznajderman w swoich wspomnieniach z Kazimierza pod tytułem Wen di Wajsl hot geret jidysz (co można przetłumaczyć jako: Kiedy Wisła mówiła jidysz).

Rozwojowi kultury jidysz w Polsce położył krew wybuch II wojny światowej. Jednak po wojnie ukazywały się książki takich autorów jak Kelman Segal czy Hadasa Rubin. Literatura jidysz przetrwała przede wszystkim w Ameryce oraz Izraelu.

Źródło tekstu i grafiki: http://culture.pl/pl/artykul/jezyki-polski-czyli-w-poszukiwaniu-utraconej-roznorodnosci-europy#jid

|